148.940.000 km2 yüzölçümüne sahip dünyanın kıyı şeridi 356.000 km dir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO: Food and agriculture organization of the united nations) 2024 yılı “Dünya Balıkçılık ve Su Ürünleri Yetiştiriciliğinin Durumu” raporuna göre, 2022 yılında su ürünleri üretimi yeni bir dünya rekoruna ulaşırken ilk defa yetiştiricilik yoluyla elde edilen su ürünleri üretim miktarı avcılıktan elde edilen miktarın önüne geçmiştir.

Son birkaç yıla bakarsak 2018 yılında avcılık 97.931.653 ton, yetiştiricilik 82.534.047 ton, toplam miktar ise 180.465.700 tondur. 2022 yılı verileri ise sırasıyla 92.320.427 ton, 94.415.401 ton, 186.735.827 tondur. 2022 yılında su ürünleri üretiminde ilk sırayı Asya ülkeleri (%70) alırken Avrupa ve Amerika takip eden kıtalar olmuştur.

Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarım ada olan ülkemiz sahip olduğu kıyı şeridiyle (8.333 km), zengin su kaynaklarıyla ve biyolojik çeşitliliğiyle (100 farklı tür) su ürünleri üretiminde önemli bir potansiyele sahiptir. Sıcaklık ve tuzluluk bakımından farklı özelliklere sahip iç sular arasında; 200 kadar doğal göl, 300`ü aşkın baraj gölü, 750 civarında gölet ve 33 büyük akarsu bulunmaktadır.

Dünyada kıyı şeridi sıralamasında Türkiye 8.333 km ile 17. sıra gibi çok önemli bir yerde olmasına karşın 2022 yılı verilerine göre dünya ülkeleri sıralamasında %0,45’ lik bir üretim hacmine sahiptir. Çin dünya su ürünleri üretiminin (%35) en büyük üreticisi olmaya devam ederken, Çin’i sırasıyla Hindistan (%8), Endonezya (%7), Vietnam (%5) ve Peru (%3) takip etmiştir (Tablo1).

Bu beş ülke, 2022'de dünya su ürünleri üretiminin yaklaşık %59'unu karşılamıştır (FAO, 2024a). Çin kıyı şeridi (14.500 km) olarak dünya ülkeleri sıralamasında onuncu sırada üretim olarak ise birinci sıradadır. İkinci sırada 54.716 km ile Endonezya, üçüncü sırada hak ettiği yeri aldığı görülmektedir. Hindistan on sekizinci sırada olmakla birlikte üretimde ikinci sıradadır.

Tablo1:

Dünya Ülkelerinde Su Üretimi Su ürünleri üretimi (ton) ve Dünya ortalaması (%) Kıyı Şeridi İhracat Nüfus * (kişi başına -kg) Çin 65.869.459 (%35) 14.500 km (10.) 3.680.688 ton(1.) 1.409.670.000 (46,7 )

Hindistan 15.716.918 (%8) 7.000 (18.) 1.605.489 (7.) 1.364.177.754 (11,52 )

Endonezya 12.722.332 (%7) 54.716 km (2.) Diğer 270.625.568 (47)

Vietnam 8.749.863 (%5) 3.444 km (4.) 2.440.881 (4.) 96.462.106 (90)

Peru 5.458.136 (%3) 2.414 km (48.) 1.657.065 (5.) 32.510.453 (167)

Rusya 5.303.022 (%3) 37.653 Km (3.) 2.443.526 (3.) 144.444.359 (36,7 kg/kişi )

Bangladeş 4.758.731 (% 2,5) 580 km (88.) Diğer 170.172.240 (28)

ABD 4.735.056 (%2,5) 19.924 (8.) Diğer 331.176.646 (14)

Norveç 4.090.741 %2 25.148 (7) 2.945.034 (2.) 5.840.045 (700)

Şili 3.734.643 %1,2 6.435 km (19) 1.525.262 (8.) 19.611.000(190)

Türkiye 849.808 % 0,45 8.333 km (17) 238.732 85.816.199 (10)

Dünya 186.735.827 * Kaynak: FAO, 2024b *Nüfus verileri Birleşmiş Milletler’in 2022 nüfus projeksiyonuna dayanmaktadır. *2023 verileri tam olarak elde edilemediğinden 2022 verileri esas alınmıştır.

Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK ) 2024 yılı verilerine göre, Türkiye 2013 yılındaki toplam 607.515 ton su ürünleri üretimini 2023 yılında 1.007.920 tona çıkarmış ve 11 yılda yüzde 66 oranında artırmıştır. Yüzdelik dilime baktığımızda yüzde 66 oranı çok sevindirici ve takdire şayandır.

Evet, sevinmeliyiz 11 yılda üretim hacmimizi yüzde 66 artırmışız. Sevinmeliyiz bir önceki yıla göre yüzde 18,6 üretimimizi artırmışız. Sevinmeliyiz ihracatta 2022 yılında 251.416 ton olan dış ticaretimiz 2023 yılında yüzde 8 artarak 272.192 tona yükselmiştir.

Gelir bazında ise bir önceki yıla göre yüzde 3,5 artış kaydetmişiz. Kendimizle yarışınca bu başarıları sıralamak çok mümkün. Tablo1’de görüldüğü üzere kıyı şeridi Türkiye’nin yüzde 41’i kadar olan Vietnam üretimde 4. sırada, yüzde 28’i kadar olan Peru 5. sırada, yüzde 77’i kadar olan Şili 10. sırada, yüzde 6’ sı kadar olan Bangladeş ise 7. sırada yer almaktadır.

Başka bir ifadeyle Peru Türkiye’den tam 3,5 kat, Bangladeş ise 14,36 kat küçük kıyı şeridine sahiptir (The Word Factbook). Sıralamada en kısa kıyısı olan Bangladeş’in nüfusu yaklaşık 170.172.240 dir. Kişi başına 28 kg. su ürünü düşmektedir. Türkiye’den tam 14,36 kat küçük kıyısıyla ve nüfusu Türkiye’nin iki katı olan ülkede kişi başına düşen su ürünleri tüketimi nerdeyse bizi üçe katlamıştır.

Ülke olarak su ürünleri üretiminde çok avantajlı bir konumda olmamıza rağmen üretimde %0,45 paya sahibiz. Tüketim de ise kişi başına düşen su ürünü 10 kg olmakla birlikte ürettim hacmimiz ve dış ticaretimizi matematiksel olarak hesapladığımızda kişi başına düşen tüketim 10 kilogramdan 7 kilogramlara kadar inmektedir. Biliyoruz ki, herhangi bir konuda yerimizi tespit etmek birçok kritere göre yapılmaktadır. Ancak ilk yaptığımız, kendi içimizde geldiğimiz yeri belirlemektir. İkincisi ve herhalde daha önemlisi rakiplerimiz karşısındaki durumumuzdur.

Bugün geldiğimiz düzeyi hatta dünya sıralamasındaki konumumuzu tespit etmektir. Üretim artıyor sevinelim ancak iç piyasada tüketim seviyemiz nedir? Diğer ülkeler arasında neredeyiz? Türkiye’nin konumu potansiyelinin çok büyük olduğunun da göstergesidir. Ancak balık hala lüks, balık kültürümüz hala sığ, üretim artıyor ama tüketim hala dipte. Bu işte bir terslik mi var?

Su ürünleri üretimini artırmak ve sürdürülebilir hale getirmek için balıkçılık politikalarından tüketim alışkanlıklarına kadar birçok alanda reforma ihtiyaç var. Neler yapılmalı… neler yapılmamalı…. sıralaması çok mümkün. Bu konular o kadar güncel ki hangi kaynağa başvurursanız listelenir.

Öyleyse her şey biliniyorsa sorun ne acaba? Sorun uzun vadeli stratejik planların eksikliği ve popülist yaklaşımların baskın mı olması! Öncü ülkeler üretimi bilimsel tekniklerle projelendirirken bizde halen geleneksel ve sezonluk yaklaşımlar mı hakim! Seçim dönemlerinde yapılan kısa vadeli teşvikler, gerçek reformlar yerine günü kurtarma politikaları mı prangalarımız! Geleceği şekillendiren ülkeler; denizlerini, kaynaklarını ve üretimlerini uzun vadeli stratejik planlarla yönetir ve böylece gelecek nesillere değerli bir miras bırakır.